Review Tôi ngồi đây chờ cơn bão tới (BTV Diệu Thuỷ)

ĐÔ THỊ VÀ NHỮNG NGƯỜI TRẺ KHÁT BÃO

1. Một trong những cái thú vị của nghề biên tập là được gặp gỡ với nhiều giọng văn khác nhau, và mỗi tác phẩm có thể hướng tới những nhóm độc giả khác nhau. Vì thế hôm nay tôi giới thiệu một giọng văn khác với những giọng tôi từng giới thiệu, một giọng văn gây cho tôi cảm giác, có thể tóm gọn trong một chữ: khoái!

Lâu nay, tôi vẫn có ý tìm kiếm một giọng văn mới cho đối tượng độc giả trẻ rộng rãi, viết các câu chuyện gần gũi, giọng văn hấp dẫn mà không nguy hiểm (hoặc tỏ ra nguy hiểm), nhưng hóa ra giữa cơ man chữ nghĩa, việc đó lại không hề đơn giản. Một hôm, đồng nghiệp của tôi nhắc tôi về cuốn sách có cái tên khá kỳ khôi – Cô gái Hà Nội mập mặc burqa, của một tác giả lạ hoắc – Nguyễn Hải Nhật Huy. Tôi tìm đọc và thật ngạc nhiên, bất chấp câu chuyện dành cho các bạn tin tin, hơi đơn giản và ít nhiều phi thực tế, nó vẫn gây được cảm giác thú vị cho một bà chị “dừ dừ”, và nhiều lúc khiến tôi bật cười. Thôi chết rồi, tôi chột dạ, lẽ nào mình… dậy thì chưa thành công?

Nói vui vậy, chứ thực ra câu chuyện Cô mập có được một giọng kể hài hước có duyên, dù kể theo kiểu tuyến tính nhưng các tình tiết khá hấp dẫn. Thời tốc độ này giữ chân người đọc trên vài trăm trang sách luôn là một thách thức khắc nghiệt. Tôi tìm Huy trên Facebook thần thánh, để bây giờ, trên tay tôi là cuốn sách Tôi ngồi đây chờ cơn bão tới của Huy, do Nhã Nam xuất bản.

Nhưng từ Cô mập tới Cơn bão (gọi tắt) là một sự trưởng thành vượt bậc. Chính xác hơn, Huy khởi sự viết Cơn bão trước, nhưng do mạch viết bị tắc, nên xoay ra viết Cô mập như một sự giải tỏa, như một cú “đề” cho Cơn bão xuất hiện. Nhà thơ Nguyễn Thế Hoàng Linh vốn không quen biết tác giả, khi được mời viết đôi dòng nhận xét, đã dành cho tiểu thuyết những lời nồng nhiệt:

“Cuộc sống trong tiểu thuyết tràn ngập hơi thở, tình tiết đương đại, chuyển động trong một cốt truyện li kỳ. Cuốn sách hàng trăm trang dày đặc những câu đắt giá, sâu sắc. Văn phong lúc lại gây hồi hộp hay bật cười.”

2. Khi duyệt một tác phẩm nào đó, tôi luôn có lý do cho quyết định của mình. Tôi chọn Cơn bão vì tiểu thuyết có hai điểm làm tôi thích thú.

* Trước hết, nó là cái không khí đô thị đậm đặc trong tác phẩm. Chúng ta sống trong đô thị hằng ngày, hít thở bầu không khí đô thị, phập phồng theo nhịp đập đô thị, nhưng đưa những cái đó vào trang viết thế nào không dễ. Không phải cứ nói đến trung tâm thương mại, chung cư cao tầng, tắc đường kẹt xe… là sẽ ra đô thị, dù đó là những thứ đặc sản “chất lừ”. Nhưng Huy đã “vào được chuyện”, đã lột tả cái hồn cốt của đô thị hiện nay. Lấy điểm nhìn từ một gã trai sắp 30 tuổi làm trong lĩnh vực PR thời thượng, tác giả có một chỗ đứng tốt để mổ xẻ cái đô thị này ở dưới bề sâu của nó. Bề sâu ấy là gì, nếu không phải là một đám đông bị truyền thông dẫn dắt:

“Nếu bạn vô siêu thị một ngày đẹp trời và tự nhiên chọn Vitameen! chứ không phải một loại sữa chua trái cây nào khác mà không biết lý do tại sao, thì tôi nói với bạn, rằng chính bọn tôi là người làm cho bạn đi tới cái quyết định đó. Và bạn có biết ai là đầu têu cho cái quan điểm rằng xài thẻ tín dụng là một trong những đặc tính của đàn ông thành đạt và phụ nữ độc lập không? Và vì sao sữa chua Yukul! lại liên quan mật thiết tới quá trình tập luyện giảm cân của bạn? Mà vì sao bạn phải giảm cân? Kiểu vậy. Những thứ kiểu đó, nếu không phải là bọn tôi thì cũng là do một agency nào đó khác bày ra. Căn bản, nếu bạn nhìn kỹ, mọi thứ tấp vô não bạn trong cái thời đại khỉ gió này thật ra đều có liên quan tới một sản phẩm nào đó.”

Bề sâu ấy là gì, nếu không phải những khu đô thị mọc lên tưng bừng, như những tổ mối khổng lồ với những ngăn giống hệt nhau, và ai cũng cố chiếm bằng được một ngăn trong đó. Gã trai băn khoăn: “Từ ban công đứng nhìn ra, tôi sẽ thấy đối diện là ba cái tổ mối cao cấp cao tầng khổng lồ khác. Lỗ cửa sổ chi chít. Mỗi cái lỗ đó mở vô trong một cái hốc, nơi cư ngụ của một đứa nào đó biết đâu cũng cô đơn như tôi.” Cái cảm giác cô đơn trống rỗng phải chăng là một thứ cảm giác phổ biến trước một cuộc sống vật chất đủ đầy và mọi thứ trong đời đều được quy hoạch nhưng là theo một thế lực nào đó chứ không phải khát vọng tự thân của con người? Và gã PR tự vấn: “Tôi có thả lỏng được không vậy? Tôi có quá gồng không?”

Trường đoạn gã trai lạc lối trong trung tâm thương mại là một trường đoạn thú vị. Gã ngửi ra “có một cái mùi gọi là mùi trung tâm thương mại”, như một ẩn dụ về mùi tiêu dùng đang lan tỏa khắp nơi và con người bị kẹt trong đó, không làm sao thoát khỏi cái bi kịch “phải tiêu dùng” và cả “bị tiêu dùng”.

“Tôi lại đi ngược ra. Tôi đi bốn phương tám hướng. Tôi đi ngang qua một con manơcanh có một con mắt bị tụt xuống tận giữa má. Nhìn nó ghê bỏ mẹ. Tôi lại đi ngang qua cái con cột tóc hai bím mặc áo hở bụng màu hồng lúc nãy. Nó lại đang sửa lại cái dây vai áo bên trái trong lúc đang đứng ngó chăm chú mấy thỏi son trong tủ kính. Bất kỳ hướng nào tôi đi cũng đụng phải một bức tường. Tôi bực mình bỏ mẹ. Có một thằng điên đội mũ lưỡi trai đi ngang qua huých vai vô người tôi, làm tôi suýt té. Nó còn không thèm xin lỗi mà cứ đi thẳng, mắt ngó đâu đâu. Xém chút nữa thì tôi chửi đổng lên. Nhưng tôi kiềm chế lại được. Đoạn tôi thấy một con manơcanh mặc một bộ đầm đính toàn là hạt trai. Một con mắt của nó đang nheo lại, mắt kia thì mở lớn, ngó trừng trừng. Tay nó chỉ về hướng xéo góc hai giờ. Giữa cơn loạn lạc, bạn sẽ thấy quý báu làm sao nếu có ai đó chỉ đường cho bạn, dù đó chỉ là một con manơcanh. Thế là tôi đi theo hướng nó chỉ.”

Tiếp đến là câu chuyện về sự nhân bản: đô thị nào cũng trở nên giống đô thị nào, khi những thương hiệu lớn, thời trang, ngân hàng, nhà hàng, những mô típ quy hoạch và xây dựng… lũng đoạn tất cả. Và con người thì càng không thể phân biệt được, họ mặc những thứ đồ giống nhau, lui tới những chỗ giống sau, suy nghĩ và thậm chí cảm xúc cũng trở nên giống nhau nốt. Đọc tiểu thuyết, ta có thể quy con người về mấy công thức sau: trai trẻ – “có chí”, sở hữu một căn hộ cao cấp, đeo đồng hồ, đi giày Nike; gái xinh – da trắng, môi son đỏ tươi, tập gym và mặc đồ lót Bad Bitch. Đó chính là lý do hàm ẩn cho việc Q gọi chung con người là nhân dạng, gọi đàn ông là cá thể người đực và đàn bà là cá thể người cái.

Rất nhiều những câu chuyện đô thị khác nữa ngờm ngợp trong tiểu thuyết của Huy: sự biến mất dần của tự nhiên và di sản, facebook và những status “deep deep”, tiệc tùng và tình dục, khủng hoảng truyền thông, chiêu trò báo chí… Thực sự là một bức tranh sống động về thời chúng ta đang sống. Tôi tin khi đọc cuốn sách, ai cũng thấy một phần của mình ở trong đó.

* Truyền tải được cái không khí đô thị hỗn tạp kiểu “fast and furious”, phải có một giọng văn thế nào đấy. Ở trên tôi có nói đến chuyện giọng văn nguy hiểm hay không nguy hiểm, nhưng thực sự, có được một giọng riêng như Nguyễn Hải Nhật Huy cũng không phải chuyện dễ. Huy có lối viết tưng tửng, kiểu “khẩu văn”, “phủi phủi”, vừa hài hước vừa giễu nhại, đầy chất đô thị, thực sự mang lại khoái cảm ngôn ngữ. Đọc Huy, rất nhiều khi tôi bật cười khoái chí, và không khỏi liên tưởng đến giọng điệu cộc cằn, bụi bặm và tức cười của cậu thiếu niên Holden trong cuốn sách Bắt trẻ đồng xanh nổi tiếng. Giọng khẩu văn rất hoạt của Cơn bão khiến câu chuyện trở nên tự nhiên và giúp truyền tải được một hiện thực ngồn ngộn như vốn có.

“Trong lúc con Anna cứ vờn vờn trước mặt. Nó là cái thể loại đồng nghiệp mà sẽ khiến cho việc đi làm trở thành một cực hình, ít ra là với loại người đứng đắn như tôi. Bởi vì nó cứ mời chào suốt. Tôi không rõ nó chỉ mời riêng tôi hay mời gần như tất cả mọi đứa đàn ông khác. Nhưng dù sao thì ở địa vị của tôi, không lăng nhăng gì cho đến giờ phút này thật là một kỳ tích. Thật đấy. Ý tôi là bạn phải nhìn thấy bộ mông của nó thì mới thật sự hiểu sự nỗi cực nhọc của cuộc sống văn phòng. Tôi phải xua nó đi mới được. Tôi nói: “Em có thể làm ơn mang sự quyến rũ của em về một miền xa xôi nào đó được không? Anh cần chút bình yên nơi đây.”

Nhưng câu chuyện không chỉ có một giọng. Đối thoại với giọng của gã trai là giọng của Q, một cô gái bị tổn thương, một hệ lụy của đời sống đô thị. Cô khước từ gia nhập xã hội loài người, cho mình là một sinh vật ngoài hành tinh và nhìn thế giới con người bằng con mắt phân tích lạnh lùng, sắc sảo, lý trí. Ví dụ Q diễn giải tấm biển quảng cáo “Tận hưởng cuộc sống thành công với thẻ tín dụng AWC” như thế này:

“Các từ khóa ở đây là “thành công”, “tận hưởng”. Đi kèm với hình ảnh một cá thể người đực trong độ tuổi sinh sản lý tưởng, ăn mặc bảnh bao, các từ này gợi nhắc đến một trong những giá trị được đề cao nhất trong hệ thống giá trị của loài người: vị trí của một cá thể đực đầu đàn. Bằng cách gán hình ảnh đó với việc sử dụng thẻ tín dụng, câu này làm thức tỉnh bản năng chiếm hữu và khẳng định đực tính. Sự sung túc và nhu cầu tích trữ vật chất luôn là một trong các yếu tố mang tính quyết định đối với bất kỳ con đực nào, trong cuộc chiến giành giật quyền giao phối với con cái trong xã hội của con người, cũng như nhiều loài động vật có vú khác.”

Tiểu thuyết cấu trúc với hai điểm nhìn luân phiên liên tục, khiến cả câu chuyện trở thành một cuộc đối thoại lớn, và làm bật lên hình ảnh đô thị với những con người trống rỗng hoang mang. Tôi chợt nhớ đến cuốn tiểu thuyết Bảo bối Thượng Hải của nhà văn Vệ Tuệ năm 2007, mà tôi từng viết review, rõ ràng nó rất chia sẻ với Cơn bão của Huy ở những trạng thái tâm lý đô thị, dù cách đây mười năm truyền thông chưa phát triển tinh vi như bây giờ. (Đọc lại bài viết cách đây 10 năm và không ngờ là hồi đó mình viết… được phết: http://vanchuong.vnweblogs.com/…/sach-moi-chan-dong-tq-bao-…)

3. Vậy thì Cơn bão là gì? Có hai thứ cơn bão, một cơn bão của tiêu dùng, của định kiến, của truyền thông, tóm lại là đô thị hiện đại, cuốn con người ta vào trong vòng xoáy bất tận của nó, và một cơn bão của tự nhiên quét sạch, lật đổ và thiết lập lại (tự nhiên ở đây bao hàm cả bản ngã con người). Và gã trai trong tác phẩm đã cưỡng lại cuộc sống theo ý xã hội, cái cuộc sống mà ngày qua ngày hắn cứ phải gồng lên mà chịu đựng, đã nôn ra sạch sẽ cái cơn bão đô thị chết tiệt từng ngấm vào từng nơ ron thần kinh, để trở lại với bản ngã, với tình yêu và những niềm đam mê làm gã hạnh phúc.

Cuốn sách xã hội học kinh điển Đám đông cô đơn của David Riesman năm 1950 xuất bản tại Mỹ trong bối cảnh bùng nổ dân số và truyền thông đại chúng chớm bung nở, đã từng diễn đạt ý này rất hay:

“Nếu như người kiểu ngoại tại định hướng nhận ra được công việc họ làm vô bổ biết chừng nào, khám phá ra rằng ý nghĩ của chính họ và cuộc đời của chính họ cũng hoàn toàn thú vị như của người khác, rằng thực ra, họ không thể khuây nguôi nỗi cô đơn của mình giữa một đám đông ngang hàng cũng như ai đó chẳng thể làm dịu cơn khát bằng cách uống nước biển, bấy giờ chúng ta có thể mong đợi họ trở nên để tâm hơn đến những cảm nghĩ và khát vọng của chính mình.”

Trong đó người kiểu ngoại tại định hướng được ông định tính là “đặc biệt nhạy cảm trước những hành động và mong muốn của người khác”*. Khá nhiều những điều Riesman viết có tính dự báo tôi thấy vang động trong tiểu thuyết của Huy với bối cảnh Việt Nam hôm nay. Rõ ràng, dù là Mỹ hay Thượng Hải hay Sài Gòn, câu chuyện đô thị có những điểm tương đồng.

Hơi bối rối nếu phải xếp tiểu thuyết vào dòng văn học này văn học kia. Tôi nghĩ nó cùng tâm thức, cùng thế hệ, cùng độc giả, cùng dòng chảy với thơ của Lu, qua hai tập Lấp kín một lặng im và Sự đã rồi anh ngồi anh hát, cũng do tôi biên tập và Nhã Nam xuất bản.

“đường lạc mấy cây
mây lạc mấy trời
môi lạc mấy lời
tôi lạc mấy tôi?”

Nó cùng tông với bài hát “Không làm gì” của ban nhạc Ngọt mà tôi rất thích:

Ôi suốt năm nay tôi đã làm gì
Trong suốt năm nay tôi cứ về rồi đi.
Cứ thế tôi đi, đi đến công ty
Năm tháng trôi qua biệt ly biệt ly
Tôi phóng ra xe, hôm nay đi làm
Nếu tôi còn bé thì tôi sẽ khóc
Tôi đã ba mươi, ba mươi, ba mươi
Lên xe đi làm, lại ngồi lên ghế, không làm gì.”

Chẳng quan trọng. Điều cuối cùng là tác phẩm phải đem đến một sự mới lạ, và một cảm xúc nào đó. Nếu vậy thì cuốn sách này đã làm được cả hai, đối với cá nhân tôi.

Điều tôi thấy tiếc một chút là dung lượng sách hơi lớn. Tác giả và tôi cũng đã cùng nhau làm việc để tiết chế bớt, nhưng không chỉ cha đẻ của bản thảo, mà cả tôi vốn làm việc lâu trên bản thảo nêncũng nảy sinh cảm giác gắn bó, thậm chí “sở hữu”, từ đó dẫn đến tâm lý “bỏ cái gì cũng tiếc”. Âu cũng là cái… số! Sách đã chào đời và kể từ đây nó có số phận riêng mà tác giả chẳng thể làm gì được nữa. Nhưng tôi tin trong người đọc trẻ hôm nay có nhiều người khát bão, và tìm thấy ở tiểu thuyết này một sự sẻ chia.

* Nhã Nam xuất bản, 2013.

Leave a Reply

%d bloggers like this: