Điều gì khiến Viện Hàn lâm Thụy Điển đưa ra quyết định cuối cùng?

Nếu chủ nhân giải Oscar đại diện cho sự thăng hoa và kỳ công đến từng góc máy hay kĩ xảo trong bộ môn nghệ thuật thứ 7, thì đối với giới văn đàn, chủ nhân của giải Nobel Văn học đại diện cho sự cống hiến mẫu mực và mang dấu ấn thời đại của ngôn từ.

Trải qua hơn một thế kỷ, sức nóng của giải thưởng Nobel Văn học chưa bao giờ hạ nhiệt. Tháng 10 thường niên, khắp thế giới lại râm ran dự đoán chủ nhân của giải thưởng cao quý này. Hoàng gia và Viện Hàn lâm Thụy Điển, những người mang lại uy tín và cầm cân nảy mực cho giải Nobel chính là lý do để nó không ngừng tỏa nhiệt. Kịch tính và bất ngờ không kém gì những bộ phim bom tấn, điều gì khiến Viện Hàn lâm nổi tiếng là “tường cao kính cổng” Thụy Điển đưa ra quyết định cuối cùng?

Đầu tiên, câu chuyện về chúc thư của người sáng lập giải thưởng, Alfred Nobel, cũng nêu lên tiêu chí tiên quyết cho bất kì quyết định nào của Hội đồng, đã vấp phải sự tranh cãi: “den som inom litteraturen har producerat det utmärktaste i idealisk riktning”. Trong tiếng Thụy Điển, từ idealisk vừa có thể hiểu là duy tâm, vừa có thể hiểu là lý tưởng. Vì vậy trong giai đoạn đầu của Giải Nobel Văn học đã gặp nhiều lúng túng trong việc lựa chọn người xứng đáng với ý nguyện của Alfred Nobel và bỏ qua nhiều nhà văn nổi tiếng thế giới như Lev Tolstoy hay Henrik Ibsen, với lý do là tác phẩm của các tác giả nhà chưa đủ “duy tâm”. Tuy nhiên giai đoạn sau, nguyên tắc cứng nhắc này đã được nới lỏng.

Kế đến, bạn biết gì về qui trình chuẩn mực xét duyệt? (Theo Wiki) “Hàng năm Viện Hàn lâm Thụy Điển sẽ gửi các đề nghị đề cử những tác giả theo họ là xứng đáng được trao Giải Nobel Văn học. Ngoài các viện sĩ của Viện Hàn lâm Thụy Điển thì thành viên của các hội và viện hàn lâm văn học, giáo sư văn học và ngôn ngữ, những người từng được trao giải thưởng này và chủ tịch các hiệp hội nhà văn cũng được quyền đề cử, tuy nhiên họ không được quyền đề cử bản thân mình. Mỗi năm có hàng ngàn đề nghị được gửi đi và có khoảng 50 đề cử phản hồi. Các đề cử phải được gửi đến Viện trước ngày 1 tháng 2, sau đó nó sẽ được một ủy ban xem xét kỹ lưỡng. Từ tháng 4, Viện bắt đầu giới hạn số ứng cử viên xuống còn khoảng 20 và đến mùa hè thì chỉ còn khoảng 5 tác giả nằm trong danh sách đề cử. Các tháng tiếp theo, viện sĩ của Viện bắt đầu nghiên cứu kỹ tác phẩm của những ứng cử viên cuối cùng này. Đến tháng 10, các viện sĩ sẽ bỏ phiếu, và ứng cử viên nào nhận được quá bán số phiếu sẽ là người được trao giải. Quá trình này diễn ra tương tự với thủ tục xét giải của các giải Nobel khác.” Trên website của giải thưởng Nobel ghi rõ: “danh sách ứng viên chỉ được phép tiết lộ sau 50 năm”. Chính sự bảo mật gần như thần bí này là điều khiến cho chúng ta không khỏi bất ngờ về những cái tên được vinh danh.

Cuối cùng, liệu những cái tên đã được vinh danh có nhằm phục vụ cho mục tiêu chính trị, một tin đồn đã kéo dài suốt thập kỷ qua? Một vài trường hợp cụ thể cho thấy, việc trao giải liên hệ khá mật thiết với những mốc biến đổi chính trị nổi bật trong cùng năm hoặc sau đó ít lâu. Điển hình có thể kể đến trường hợp năm 2005, Harold Pinter, một nhà viết kịch và đạo diễn sân khấu người Anh, người chiến sĩ đấu tranh không mệt mỏi cho quyền con người, đã không ngần ngại biến bài Diễn văn đoạt giải Nobel của mình thành một bản cáo trạng kịch liệt và cứng rắn lên án cuộc chiến tranh chống Iraq của Mỹ. Nobel Văn học năm 2012 được trao cho Mạc Ngôn, một nhà văn mà tính chất phê phán xã hội thể hiện ngay trong bút danh của mình. Ông từng nói rằng: “Nhà văn cần phê phán và khơi gợi sự căm phẫn đối với những mặt trái đen tối của xã hội cũng như sự xấu xa của bản chất con người”. Năm 2014, Nobel được trao cho Patrick Modiano với lí do ông đã giúp mô tả những phận người khó nhận thức nhất và phơi bày cuộc sống trong thời Đức quốc xã chiếm đóng. Giải Nobel năm 2015 được trao cho Svetlana Alexievich, một nhà báo chống chế độ thân Nga ở Belarus với lí do rằng: Vì tác phẩm nhiều tiếng nói, đã đặt một công trình kỉ niệm cho những hoạn nạn và dũng cảm trong thời đại của chúng ta. Svetlana được biết đến là một nhà báo hơn là một nhà viết tiểu thuyết, và tác phẩm của bà là tập hợp những cuộc phỏng vấn có tính báo chí thay vì một tiểu thuyết có tính văn chương. Và Nobel Văn học 2016, đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử, giải thưởng được trao cho Bob Dylan, một ca sĩ mà tác phẩm là những bài hát. Điều đáng nói ở đây là, khi nhìn về quá khứ, Bob Dylan từng có những ca khúc phản đối chiến tranh Việt Nam. Và để giải thích cho quyết định của mình, một thành viên trong Hội đồng nêu rõ: “Nếu bạn quay ngược về quá khứ 2.500 năm về trước, bạn sẽ thấy Homer và Sappho đã viết nên những tác phẩm sử thi dùng để lắng nghe và trình diễn cùng với các nhạc cụ, nhưng đến ngày nay các tác phẩm của họ vẫn được đọc và thưởng thức như một tác phẩm văn học. Bob Dylan cũng vậy.” Liệu một bài hát thật sự đủ sức đánh bại những tác phẩm đồ sộ từ những cây bút xuất sắc nhất trên khắp thế giới? Đó sẽ luôn là một dấu ấn về sự hoài nghi cho mỗi lần nhắc nhớ về lịch sử Nobel Văn học.

Tiêu chí trao giải theo thời đại đã mang tính từ biến. Lằn ranh định nghĩa giữa Văn học thuần túy và Nghệ thuật ngôn từ biến thể dần mờ nhạt. Tuy nhiên, những chủ nhân của giải Nobel danh giá, họ hoàn toàn xứng đáng, dẫu dư luận sẽ còn mãi dậy sóng, những đồn thổi về công cụ chính trị mới, cũng như các thể loại sẽ lại bao rộng đến đâu. Còn nhớ bài diễn từ Nobel của Mạc Ngôn vào năm 2012, những người thuộc phe chỉ trích kết quả của ông đã thắc mắc ông sẽ phát biểu thuần túy về giá trị nghệ thuật trong tác phẩm của chính mình hay sẽ diễn ra giá trị xã hội – điều ông luôn hướng tới. Mạc Ngôn đã chọn kể một câu chuyện. Một câu chuyện cảm động về người Mẹ đã ảnh hưởng sâu đậm thế nào với ông và kết thúc bằng câu nói gây được sự đồng cảm: “Tôi là một người kể chuyện. Do kể chuyện nên tôi được trao giải Nobel này. Bởi vậy, trong suốt khoảng thời gian sắp tới tôi sẽ tiếp tục kể câu chuyện của mình.” Cơ hội thật sự chia đều cho mọi người, chỉ cần tác giả kể về những câu chuyện thì dù trên nền chất liệu thể loại nào, sự đồng cảm và công nhận đến đâu mới là cốt yếu.

(bài viết được diễn lại từ những thông tin đơn lẻ sưu tầm từ Tô Lông-Bookhunter và newrepublic.com)

Leave a Reply

%d bloggers like this: