Cuộc đời của Pi – Nguyễn Thị Thanh Thanh [Mọt sách Nhã Nam 2017]

Cuộc đời của Pi: Đôi điều cảm nhận về nghệ thuật miêu tả cảnh, loài vật của bậc thầy kể chuyện Yann Martel

 

Như Macxim Gorki từng nói: “Ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học”, là chất liệu của văn chương.

 

Từ khởi sinh hệ thống kí tự dạng chữ (ở mỗi nền văn hoá khác nhau) kết hợp sáng tạo của con người mà ngôn ngữ vào trong văn chương, thơ ca được “nâng cấp” trở nên sinh sắc, giàu cảm xúc và chứa đựng giá trị thẩm mĩ.

 

Còn với độc giả, cũng bởi con người đặc biệt hơn các loài động vật khác vì có trí tưởng tượng. Chúng ta đọc văn chương, thơ ca hiểu, cảm nhận được là do trí tưởng tượng. Liên tục các thông tin do ngôn từ cung cấp chúng ta hình dung, kết nối, những hình ảnh hiện lên, càng đọc nhiều tâm trí chúng ta càng được chiêm ngưỡng nhiều hơn những tác phẩm hội hoạ tinh tế đầy màu sắc dệt lên từ chất liệu phong phú ngôn từ.

 

Victor Hugo khi nói về vẻ đẹp ngôn ngữ dân tộc mình: “Có từ như một ánh nhìn, có từ như một nụ cười”. Hay thế mà đọc sách tôi thấy hứng thú hơn cả chính là giọng văn, khả năng sắp đặt, thêu dệt những con chữ của tác giả, gợi hình gợi cảm. Một câu thôi “ý tại ngôn ngoại” có thể chứa nhiều tầng lớp nghĩa, hình ảnh, cảm xúc và nhạc điệu trong đó.

 

Đọc Cuộc đời của Pi với tôi là một sự tình cờ, trước đó tôi cũng không hề hay biết mức độ nổi tiếng của cuốn sách. Nhưng nghĩ lại điều đó cũng thật thú vị, kiểu như ta bất ngờ nhận được quà trong một ngày chẳng đặc biệt gì, không mong đợi biết trước, vì thế mà ngạc nhiên, ấn tượng, say mê ghê lắm.

 

Ba ngày liền tôi chết mê chết mệt với chuyến phiêu lưu kỳ lạ của Pi trên Thái Bình Dương. Mặc dù, nhìn tổng thể 227 đấu tranh tìm kiếm sự sống của Pi, bối cảnh chính Yann Martel xây dựng chẳng có gì khác ngoài biển cả, ngày qua ngày chỉ có nước, khoảng không bao la nhàm chán. Những chuyển động nhân vật cũng rất hạn chế, quanh quẩn trên chiếc tàu cứu hộ nhỏ hẹp. Cùng với đó các tuyến nhận vật nhằm gia tăng sự xung đột và giải quyết chỉ có Pi và một con hổ Belgal tên Richard Parker, nặng hơn 2 tấn. Với những hạn chế ấy, nguồn nguyên liệu ít ỏi như vậy có gì đâu nữa mà kể, mà miêu tả, thu hút. Ấy vậy, Yann Martel, với trí tưởng tượng phong phú, khả năng sáng tạo ngôn từ đặc sắc, cùng những kiến thức, kinh nghiệm từng trải sau thất bại hai tác phẩm trước đó Seven StoriesSelf, Cuộc đời của Pi cho đến nay vẫn là tác phẩm thành công rực rỡ nhất của ông.

 

Năm 2002 cuốn sách xuất bản tại Mĩ đã tiêu thụ được hơn 185.000 bản bìa cứng và gần 2 triệu bản bìa mềm, cùng năm đó Life Of Pi đoạt giải Man Booker. Năm 2003, văn bản tiếng Anh, Life of Pi, được chọn cho giải Canada Reads và văn bản tiếng Pháp, L’Histoire de Pi, được chọn cho giải Le combat des livres. Tiếp tục năm 2012 tác phẩm được đạo diễn Lý An chuyển thể thành phim 3D đã thu hút hàng triệu khán giả trên thế giới.

 

Yann Martel kể lại quá trình chuẩn bị cho tác phẩm: “Tôi đi thăm tất cả những vườn thú mình có thể tìm thấy ở miền Nam Ấn Độ. Tôi phỏng vấn giám đốc sở thú Trivandrum. Tôi dành thời gian lang thang tới các đền, điện thờ đạo Hindu và Hồi giáo. Tôi thăm thú những không gian đô thị khả dĩ làm bối cảnh cho cuốn tiểu thuyết của mình. Tôi có để mình ngụp lặn trong cái bầu không khí đầy chất Ấn Độ để chuẩn bị cho nhân vật của mình. Sau 6 tháng, trong tôi đã hình thành nên màu sắc và đường nét Ấn Độ cho tác phẩm. Tôi trở về Canada và dành tiếp một năm rưỡi để đọc thêm tài liệu. Tôi đọc các văn bản đạo Hồi, Thiên chúa và Hindu. Tôi đọc sách sinh vật học và tâm lý động vật nữa…”. Qua đây có thể thấy tác phẩm đã có sự đầu tư thời gian nghiên cứu rất kĩ lưỡng. Hay lẽ đó mà Cuộc đời của Pi khiến cho độc giả bắt đầu rồi là không thể đặt sách xuống!

 

Yann Martel, bằng sử dụng triệt để lợi thế những hình ảnh của biển, sự chuyển động của thiên nhiên, hình dáng, tập tính các loài động vật, sinh vật biển, đặc biệt là khả năng hoà trộn những hiểu biết và trí tưởng tượng đặc sắc mà thông qua Life of Pi, sau đó cũng chính ông mới phát hiện ra bút pháp hội hoạ bằng ngôn từ đầy tài năng của mình. “Chúng không có ấn tượng gì khi tôi đoạt Giải Booker; chúng cũng chẳng ấn tượng khi tôi là tác giả Cuộc đời của Pi”, Yann Martel đã phát biểu như thế khi chưa biết mình sẽ đoạt Giải Man Booker.

 

Viết là một quá trình khám phá, hoàn thiện bản thân quả không sai.

 

Câu danh ngôn “Chủ nghĩa hiện thực duy nhất trong nghệ thuật là của trí tưởng tượng”, Life of Pi đã cho tôi mở mang và hiểu rõ hơn ý nghĩa câu nói. Cứ xem cách Yann Martel miêu tả các loài vật thì biết. Quấy quá qua một đoạn ngắn thôi, về con Richard Parker xem nhé: “…Sự hiện diện của nó thật choáng ngợp và áp đảo, mà vẻ uyển chuyển thì thật duyên dáng. Thân nó đầy cơ bắp, nhưng các khớp nhô ra lại gầy nhỏ và bộ da bóng bẩy như đang reo lỏng lẻo trên khung xương của nó. Thân thể nó, màu da cam sáng có sắc nâu với những vạch đứng đen tuyền, đẹp không thể so sánh với cái gì, và thật hài hoà với màu trắng tinh khiết của bộ ngực dưới hai bên sườn cũng như những vòng đen chạy suốt bộ đuôi dài. Khổ đầu nó to và tròn, phô trương một bộ dâu quai nón đáng kính nể, một chòm râu cằm sành điệu, và những sợi râu mép đẹp nhất trong thế giới hổ báo – dày, dài và trắng tinh. Trên đỉnh đầu là đôi tai nhỏ sinh động có hình dáng của những mái vòm tuyệt hảo…”.

 

Hay là lúc Richard Parker ngáp: “Nó kia kìa. Nó đang ngáp kìa. Kinh chưa, cả một cái hang khổng lồ. Hãy nhìn những cái răng dài như nhũ đá kia của nó. Biết đâu hôm nay ngươi sẽ có dịp vào đó chơi. Lưỡi của Richard Parker, to và có màu sắc như một cái túi cao su đựng nước nóng để chườm, lè ra rồi thụt vào sau khi nó ngáp”.

 

Yann Martel, bằng sử dụng các biện pháp ngôn ngữ ẩn dụ, so sánh, liên tưởng. Những cụm từ gợi hình đặc sắc, đa nghĩa mà hàm súc. Những miêu tả vừa tinh tế vừa cụ thể, gần gũi mà bay bổng. Thực sự đã gây ấn tượng rất mạnh cảm xúc trong tôi. Nó cũng đã khiến cho trí tưởng tượng của tôi bị khuấy động, phát huy tối đa từ đầu cho đến khi kết thúc truyện.

 

Hay hơn đoạn miêu tả về con linh cẩu cũng vậy. Tôi đặc biệt thích thú, đọc và ngắm nhìn nó như một bức tranh mà nói theo ngôn ngữ giới hội hoạ vẫn hay gọi Realism, kiểu tranh thuộc trường phái hiện thực “không che đậy”. Mặc dù nó đâu phải được tạo lên từ những nét vẽ, màu nước… của hoạ sĩ nào! Nhưng người đọc cũng dường như đã được “thấu thị”: “Trông nó xấu xí đến mức không thể thương được. Cái cổ to và đôi vai so lại, chạy xuôi xuống thân sau của nó trông như mẫu của một con hươu cao cổ mà tạo hoá đã phải bỏ đi, còn bộ lông thì tơi tả như chắp vá từ những phế thải của tạo vật. Màu nó là màu hỗn tạp vàng xỉn, đen, vàng chanh, xám, với những cái chấm không có chút gì như vẻ phô trương quy phái của bộ lông chấm xếp thành hình hoa hồng ở các loài báo; chúng giống như triệu chứng của một căn bệnh ngoài da thì đúng hơn, như một chứng ghẻ lở ác tính của động vật. Cái đầu rộng bè bè quá khổ, cái trán cao như trán gấu nhưng lại bị một đường chân tóc thụt lùi làm xấu mã, đôi tai giống tai chuột một cách nực cười, vừa to vừa tròn, song đã rách bươm vì các trận đánh nhau. Cái mõm lúc nào cũng há thở phì phò. Lỗ mũi quá to. Đuôi thì xơ xác và chẳng ve vẩy lúc nào. Dáng điệu vụng về. Tất cả các bộ phận ấy lắp vào thành ra giống như chó, nhưng là một con chó không ai muốn nuôi làm bạn”.

 

Thông qua ngôn từ, âm vang và sự sống động của ngôn ngữ Yann Martel luồn vào trí tưởng tượng độc giả hình ảnh con linh cẩu là thật, thật hơn bao giờ hết. Sinh động, ấn tượng hơn cả những gì người đọc có thể thấy nếu ngay trước mặt mình một con linh cẩu sờ sờ đứng đó (chỉ là giả sử thôi).

 

Và thay cho lời khen về tài năng sử dụng trí tưởng tượng kết hợp với ngôn ngữ vào trong miêu tả, biểu đạt, sự ngưỡng mộ tới Yann Martel tôi xin trích dẫn lời của nhà phê bình nghệ thuật Paul Klee: ”Nghệ thuật không chỉ tái tạo những cái nhìn thấy, mà nó còn mở rộng những cái nhìn thấy được.”

 

Nói về nghệ thuật miêu tả cảnh không gian trong văn chương. Từ lâu người ta cho rằng giữa văn học và hội họa gần như là hòa lẫn, đồng chất với nhau. Tuy nhiên điểm khác biệt, người họa sĩ chỉ có thể chọn cho mình một không gian nhất định để hoàn thành bức tranh, họ không thể cùng lúc di chuyển nhiều không gian. Mở rộng ra trong điêu khắc cũng vậy, không gian được người nghệ sĩ điêu khắc miêu tả chỉ là một không gian tĩnh. Riêng, không gian trong văn học có sự vận động, biến đổi, rộng lớn hơn rất nhiều. Bởi tính linh hoạt của ngôn từ, khả năng sáng tạo miêu tả sắp đặt của mình mà các nhà văn dễ dàng có thể đưa người đọc di chuyển từ không gian, địa điểm này sang không gian, địa điểm khác.

 

Đoạn Yann Martel miêu tả về biển có thể thấy rõ, cùng một lúc biển ở nhiều tư thế được hiện lên: “Biển gầm thét như một con hổ. Biển thì thầm vào tai ta như người bạn rủ rỉ tâm tình. Biển kêu lanh canh như một đồng xu lẻ trong túi quần. Biển sấm sét như những trận đất lở. Biển rít lên như giấy giáp cọ trên mặt gỗ. Biển kêu như người đang nôn mửa. Biển lặng ngắt như chết”.

 

Siêu thực ấn tượng, biển khi dậy sóng giận dữ, rồi lúc lại chếnh choáng, dịu êm, lặng ngắt như chết. Biển đã không còn là biển đơn thuần nữa, Yann Martel nhân cách hoá để biển cũng có những trạng thái, cảm xúc, những tâm tư muốn thủ thỉ, bực bội là rít lên, hay kêu như là người nôn mửa.

 

Sau đó, vào những đêm có trăng thì biển lại e ấp, nằm yên tắm trong màu ánh sáng trăng lấp lánh… Rồi những đoạn miêu tả nắng, gió, khoảng trời bao la rộng lớn của biển nữa. Bằng cách nào đó, qua bút pháp miêu tả của mình, Yann Martel đã khiến người đọc cảm nhận như có thể với tới được bầu trời, sờ, nắm được những áng mây: “…Trời đầy những những đám mây trắng lớn, phẳng, tròn và nở rộng trên đầu. Trời tịnh không một gợn mây, xanh ngăn ngắt đến nỗi các giác quan của ta như bị rạn vỡ hết cả. Trời như một tấm chăn dày nghẹt thở đầy chặt mây xám, mà lại không có tí mưa nào. Trời mỏng dính và u ám. Trời phơ phất những vệt mây trắng nho nhỏ như lông cừu. Trời đầy những dải mây mỏng rất cao trông như thể một cục bông lớn bị kéo ra thành sợi… Hay kì diệu hơn: “Mặt trời ngự trị trên một cái vòm xanh và biển cả là một làn da mịnh màng phản chiếu ánh sáng với ức triệu mảnh gương lấp lánh”.

 

Và còn rất nhiều đoạn miêu tả khác nữa về các loài sinh vật đa dạng con dorado, rùa, rong, những con cá mập, cá heo… đều được Yann Martel gói gọn ghẽ đưa vào trình chiếu qua những thước phim ngôn từ đầy sống động, đặc sắc. Ngay trước mắt người đọc tất cả những gì thuộc về biển hiện lên, đủ cả dáng dấp, âm sắc, đường nét, hình khối. Độc giả càng đọc càng say mê khám phá càng được mở rộng tầm mắt vẻ đẹp biển cả.

 

Yann Martel đã kể cho độc giả một câu truyện về biển thành công không theo cách nhìn thấy thông thường, mà ở một góc độ đặc biệt hơn trong sự đối nghịch bản chất tự nhiên vốn có, vừa như lý tính nhưng cũng rất cảm tính, cụ thể mà khái quát, vừa cá biệt cũng lại phổ biến. Để rồi thông qua đó, qua nghệ thuật sử dụng ngôn từ đặc sắc của mình, Yann Martel để người đọc tự cảm thụ, đánh giá cái hay, cái đẹp lẫn cái thực tế khắc nghiệt của biển cả. “Xung quanh tôi phẳng phiu vô tận, một toàn cảnh vô cùng tận của màu xanh nước biển. Không có gì cản tầm mắt. Cái mênh mang đập vào tôi như một cú đấm thúc vào bụng”.

 

Rồi trên biển khi trời có mưa, thỉnh thoảng có những cơn mưa “không phải từng hạt từng hạt mà giăng thành màn, thỉnh thoảng lại tuôn xối xả như quăng cả loạt mưa đá vào ô cửa”. Lạnh lùng và mệt mỏi là khi đêm đến Pi cảm giác như bị nhốt ở một nơi kín bưng, đen đặc và dày cộm. Những ngày nắng to nóng đến bỏng rát, khát đến khô cổ, vậy mà, “Nước thì đầy rẫy quanh chúng tôi, nhưng lại không uống được vì có muối”.

 

Biển được tái hiện trong trí tưởng tượng của độc giả không chỉ bằng những câu chữ đầy hình ảnh và nhạc điệu mà còn có cả những cảm xúc con người trong đó, trong những mảng sáng và tối vô cùng tinh tế nhưng cũng thật khắc nghiệt của thiên nhiên không tô vẽ cũng chẳng khoan dung. Đúng như câu nói: “Kỳ diệu nhất trong nghệ thuật chính là những hình ảnh hoàn chỉnh và (có hiệu ứng) tức thời”.

 

Cùng với đó là lời nhận xét tờ tạp chí Anh New Statesman dành cho cuốn sách mà tôi rất tâm đắc: “Một sự phô bày no nê của trí tưởng tượng” thực sự xác đáng, rất thoả mãn. Yann Martel đã đưa bút pháp hội hoạ bằng ngôn từ của mình nên thành hình thức cao nhất mang lại hiệu quả cho việc thể hiện nội dung trong tác phẩm Life of Pi.

 

Cuối cùng, ngoài lề một chút nhưng vẫn liên quan tôi muốn nhắc đến người dịch cuốn sách Life of Pi, dịch giả Trịnh Lữ. Gabriel Marquez, chủ nhân giải Nobel 1982 đã ban tặng cho các dịch giả danh hiệu “Con khỉ của nhà văn“. Và Ngô Tự Lập một nhà văn, dịch giả, nhà nghiên cứu văn hoá Việt Nam đã nói, vẫn còn vinh dự chán với cái danh hiệu “con khỉ” này vì dù sao nó cũng mang dáng dấp nghệ sĩ. Bởi trước đó đã có một số lời không hay bóng gió cho rằng giới dịch giả chỉ là kẻ ăn theo tác giả, nhưng nếu đọc Cuộc đời của Pi hẳn họ sẽ có cái nhìn khác. Life of Pi, Trịnh Lữ dịch có thể nói một bản dịch tuyệt vời chứa đựng đầy đủ tính chuyên nghiệp cũng như sáng tạo của dịch thuật. Không ít công sức, thái độ bằng cả trái tim, trí óc Trịnh Lữ bỏ vào thời gian dịch cuốn tiểu thuyết của Yann Martel để người đọc được tiếp cận đến gần nhất ý đồ nghệ thuật của tác giả. Vì thế mà khi được chuyển thể sang tiếng Việt bản sắc ngôn ngữ mang tính sáng tạo nghệ thuật cao của Yann Martel đã không hề bị mất đi, Cuộc đời của Pi vẫn là kiệt tác văn chương được nhiều độc giả Việt Nam yêu quý.

1 điểm2 điểm3 điểm4 điểm5 điểm6 điểm7 điểm8 điểm9 điểm10 điểm (5 chấm điểm, trung bình được: 7.40 , số người bình chọn 10)
Loading...

Leave a Reply

%d bloggers like this: