Bắc kỳ tạp lục

“Bắc Kỳ Tạp Lục- Variétés Tonkinoises” – Một nghiên cứu của người Pháp về xứ An Nam
“Bắc Kỳ tạp lục- Variétés Tonkinoises” ra đời vào năm 1903 là một công trình nghiên cứu “vĩ đại” của người Pháp đối với văn hóa Việt. Henri- Emmanuel SOUVIGNET, tác giả cuốn sách đồng thời là một linh mục người Pháp, sau khi gây được tiếng vang lớn với công trình này đã giành toàn bộ lợi nhuận cho việc xây dựng nhà thờ Phủ Lý (Hà Nam) nơi ông đã sống và làm việc 49 năm (1894-1943).
Mặc dù tựa đề sách đề cập đến Bắc Kỳ nhưng nội dung lại bao gồm cả hai miền Bắc và Nam Kỳ. “Bắc Kỳ tạp lục” cung cấp cho chúng ta cách nhìn phổ quát và sâu sắc về xứ An Nam xưa qua tất cả mọi mặt: ngôn ngữ, văn học, giáo dục, lịch sử, tổ chức hành chính- chính trị, tôn giáo, phong tục, hệ thống đo lường, sinh vật,… Đây được xem như một cuốn “bách khoa toàn thư” dành cho mọi người, đặc biệt là người Pháp muốn tìm hiểu về xứ An Nam.
Henri- Emmanuel SOUVIGNET có lối viết khá là thẳng thắn và hài hước. Đọc “Bắc Kỳ tạp lục”, bạn sẽ biết được cách người Pháp nhìn nhận người An Nam như thế nào, “đầu óc của họ nhạy bén, khả năng tưởng tượng sống động và năng lực ghi nhớ cũng rất tốt” nhưng “một số người An Nam nói dối thản nhiên tới mức có lúc họ đỏ bừng mặt vì nhỡ mồm nói ra sự thật”. Hoặc là trong xã hội có hai hạng kẻ sĩ : “kẻ sĩ móng tay ngắn và kẻ sĩ móng tay dài. Hạng thứ nhất vẫn cày ruộng, còn hạng thứ hai để móng tay dài chính là để chứng tỏ với người đời rằng anh ta không cày ruộng”. Ấn tượng nhất vẫn là mục “Chửi rủa” trong bài “Những trò mê tín”: “bạn có bao giờ nhìn thấy một mụ đàn bà ngồi xổm bên mé đường và ầm ĩ la làng la nước chưa?
Rô-ma, chỉ vì người mà ta căm hận!
Rô-ma, chính tay ngươi đã sát hại người yêu dấu của ta!
Không…chẳng có chuyện gì đâu, chẳng qua là nàng Camille của chúng ta bị mất trộm gì đó, một con vịt, một con gà, nhiều khi là một thứ còn không có giá trị bằng. Ta thấy nàng đứng cạnh một que hương cắm dưới đất đang nghi ngút khói, sau khi vời những thần linh đầy quyền uy tới làm chứng liền lớn tiếng đòi kẻ trộm kia sau ba tháng mười ngày phải trả lại đồ. Nếu không trả thì kết cục của hắn sẽ thê thảm như thế này đây: nhà bị cháy, con cái bị chết, trâu bò, chó, gà, lợn đi tiêu… và kẻ trộm kia cũng chung số phận. Tóm lại, mụ đàn bà sẽ bới toàn bộ tổ tiên con cháu mười đời của kẻ trộm ra mà chửi rủa.” Đúng như câu thành ngữ “chửi như mất gà”, người phương Tây ắt hẳn rất lấy làm lạ với cảnh tượng này đây.
Các bạn sinh năm 2001 vừa trải qua kỳ thi Tốt nghiệp Trung học phổ thông Quốc gia hết sức căng thẳng, chiếu theo hệ thống giáo dục trước đây, các bạn được xem đã đỗ “Tú tài”. Người An Nam xưa muốn có được danh xưng này ngoài một quá trình dài dùi mài kinh sử cần phải trải qua kỳ thi có bốn vòng lần lượt là: nhất tràng (vòng thứ nhất), nhị tràng (vòng thứ hai), tam tràng (vòng thứ ba) và tứ tràng (vòng thứ tư). Mỗi vòng thi kéo dài một ngày duy nhất từ sáng tới tối. Các sĩ tử phải vào trường thi bắt đầu sau nửa đêm và kết thúc khi trời bắt đầu tối với kỷ luật hết sức nghiêm ngặt. Có một số người thi từ lúc trai trẻ đến lúc đầu tóc hoa râm mới có được chứng nhận “Tú tài”, sở hữu được tấm bằng này đã có thể ra làm quan.
Nhiều loại thuế cũng được liệt kê, đáng chú ý nhất là thuế muối và thuế á phiện. Cả người khai thác lẫn người tiêu thụ muối đều phải nộp thuế. Thuốc phiện được bán công khai nhưng chịu sự quản lí và cũng phải nộp thuế.
Thú vị hơn là những lí do bỏ vợ, nghi thức tang lễ, thờ cúng,… cũng được tác giả tìm hiểu rất kĩ.
Bởi vì được thể hiện dưới góc nhìn của một linh mục Cơ đốc giáo phương Tây nên cuốn sách cũng tồn tại một số hạn chế, chẳng hạn việc đánh giá xem tướng, xem hướng, xem đất là mê tín; hay việc so sánh phản biện Phật giáo với Cơ Đốc giáo mang màu sắc chủ quan.
Mặc dù như vậy nhưng cũng không thể phủ nhận giá trị mà cuốn sách mang lại. Đây là một công trình nghiên cứu sâu rộng và tỉ mỉ, hầu hết mọi phương diện trong đời sống đều được nhắc đến. Cách phân chia chương, bài, mục cũng chặt chẽ và logic. Đặc biệt là người ngoại quốc sẽ có được kiến thức khá đầy đủ về một An Nam xưa khi muốn đặt chân lên mảnh đất này.

– Soul
(Ảnh Nhã Nam)product-tag

Leave a Reply

Your email address will not be published.